مسجد جامع اصفهان

مسجد جامع اصفهان

کاربری : دروازه
سبک : ایرانی
استان : اصفهان
تاریخ : 28 تیر 1400

مسجد جامع اصفهان


 مسجد جامع اصفهان

یکی‌ از قدیم‌ترین‌ مسجدهای‌ ایران که‌ تحولات‌ معماری ‌دوره‌های‌ گوناگون‌ اسلامی را دربردارد، مسجد جامع‌ اصفهان واقع ‌در شمال‌ شرقی‌ شهر است‌ که‌ مجموعه تاریخی‌ وسیعی‌ به‌ ابعاد ۱۷۰*۱۴۰ متر را در کنار میدان‌ کهنه‌ تشکیل‌ می‌دهد. این‌ مسجد امروزه‌ شامل‌ قسمت‌های‌ مختلفی‌ چون‌ گنبد نظام‌الملک‌، گنبد تاج‌الملک‌، صحن‌ چهارایوانی‌، شبستان‌ها و بنای‌ معروف‌ به ‌مدرسة‌ مظفری‌ است‌.

برای خواندن مطالب مربوط به معماری ایرانی لینک روبرو را کلیک کنید: الگوهای معماری ایرانی


 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه


خصوصیات‌ معماری‌ و تزیینی‌

حفاری‌های‌ انجام‌ شده‌ در مسجد جامع‌ اصفهان‌، آثار مسجد اولیه‌ (قرن‌ ۲ ق‌) را که‌ در زمان‌ خلافت‌ منصور ساخته‌ شده‌ بود و ابونعیم‌ و مافروخی‌ از آن‌ یاد کرده‌اند، آشکار، و موقعیت‌ آن‌ را مشخص‌ کرد. محراب‌ و بخش‌ مهمی‌ از دیوار خشتی‌ سوی‌ قبله این‌ مسجد مزین‌ به‌ تزئینات‌ گچبری‌ زیبا و درخور توجهی‌ در بعضی‌ نقاط‌ تا ارتفاع‌ ۴۰ سانتی‌متر و در بعضی‌ دیگر تا ۹۰ سانتی‌متر در زیر کف ‌شبستان‌ جنوبی‌ مسجد فعلی‌ کشف‌ گردید.

 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه


کاوش‌های‌ باستان‌شناسی‌، تزئینات‌ گچ‌بری‌ شایان‌ توجهی‌ از قرن‌ دوم‌ قمری‌ را بر قسمت‌ زیرین‌ دیوار قبله‌ و بر بخشی‌ از دیواره‌های‌ داخل‌ محراب مسجد جامع‌ اصفهان‌ آشکار کرد. این ‌تزئینات‌ که‌ شامل‌ زنیجره‌های‌ گیاهی‌ و دانه‌ تسبیحی‌ و نقوش ‌مختلف‌ بر اساس‌ طرح‌ برگ‌ مو و برگ‌ کنگر است‌، بسیار استادانه‌ صورت‌ گرفته‌ است‌. این‌ گچ‌بری‌ها نشان‌ از سنت‌ تزئینی‌ هلنی‌-ساسانی‌ – که‌ در زمان‌ امویان بکار گرفته‌ می‌شده‌، و سپس‌ در دوران‌ عباسی‌ تکامل‌ یافته‌ است‌ – دارد و به‌ عنوان‌ نمونه‌های ‌متقدم‌ بر گچ‌بری‌های‌ تزئینی‌ معروف‌ به‌ سبک‌ A در بناهای‌ سامره ‌از قرن‌ سوم‌ قمری‌ از اهمیت‌ بسزایی‌ برخوردار است‌.

برای خواندن مطالب مربوط به معماري ايراني لینک روبرو را کلیک کنید: نماد های معماری ایرانی ، تاریخ معماری ایران

 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه


مسجد جامع اصفهان یکی‌ از اولین‌ نمونه‌های‌ مساجد عباسی‌ و متقدم‌ بر مساجد سامره‌ است‌ که‌ در ادامه سبک‌ اتخاذ شده‌ در مساجد امویان‌ تحولات‌ بعدی‌ معماری‌ این‌ نوع‌ بنای‌ مذهبی‌ در دوره خلافت‌ عباسیان را در خود پروراند. طرح‌ و بسیاری‌ از اجزاء اصلی‌ ساختمان‌ این‌ مسجد نه‌ تنها هرگز از بین‌ نرفت‌، بلکه‌ اساس‌ توسعه‌ و تغییر شکل‌ و تحولات‌ معماری‌ و تزئینی‌ مسجد جامع ‌اصفهان‌ را در طی‌ مدتی‌ قریب‌ به‌ ۱۲ قرن‌ تشکیل‌ داد.

تزئینات‌ یکی‌ از گنبدهای‌ این‌ مسجد که ‌به‌ گنبد نظام‌الملک‌ شهرت‌ دارد شامل‌ سه‌ نوع‌ مختلف‌ کتیبه‌، نقوش‌ گیاهی‌ و نقوش ‌هندسی‌ است‌. مقصوره‌ دارای‌ ۳ کتیبه‌ است‌: یکی‌ کتیبة‌ تاریخی‌ به‌ خط کوفی از آجر تراشیده‌ واقع‌ بر قاعدة‌ گنبد؛ یک‌ کتیبة‌ گچ‌بری‌ به‌ خط نسخ بر زمینة‌ آبی‌ واقع‌ بر ۴ دیوار داخلی ‌مقصوره‌ که‌ در ارتفاع‌ سرستون‌های‌ آن‌ به‌ فاصلة‌ ۵،۶ متر از سطح ‌زمین‌ با آسیب‌ فراوان‌ از زیراندود گچ‌ ظاهر گشته‌ است‌. آثار باقی‌مانده‌ از این‌ کتیبه‌ بر دیوار شمالی‌ حاوی‌ نیمة‌ دوم‌ آیة‌ ۱۸ و نیمة‌ اول‌ آیة‌ ۱۹ از سوره توبه است‌ و به‌ احتمال‌ قوی‌ بخشی‌ از مجموعه آیات‌ ۱۸، ۱۹، ۲۰ این‌ سوره‌ است‌ که‌ از قسمت‌ شرقی‌ محراب‌ بر دیوار جنوبی‌ آغاز می‌شده‌، و به‌ ترتیب‌ پس‌ از گردش‌ بر دیوارهای‌ شرقی‌، شمالی‌ و غربی‌ در قسمت‌ غربی‌ محراب‌ بر دیوار جنوبی‌ خاتمه‌ می‌یافته‌ است‌؛ کتیبة‌ گچ‌بری‌ سوم‌ که‌ قسمتی‌ از آن ‌در پی‌ کاوش‌های‌ اخیر بر نمای‌ خارجی‌ دیوار شمالی‌ در همان ‌ارتفاع‌ آشکار شد، چند کلمة‌ اول‌ از سوره مومنون را دربردارد.

 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه


مقصورة‌ گنبد نظام‌الملک‌ یکی‌ از اولین‌ نمونة‌ بناهایی‌ است‌ که ‌در آن‌ خط‌ نسخ‌ در کنار خط‌ کوفی‌ در کتیبه‌ها بکار رفته‌ است‌. نماهای‌ خارجی‌ شرقی‌ و غربی‌ مقصوره‌ و سطوح‌ زیرین‌ طاق‌های ‌ورودی‌ آن‌ در ارتفاع‌ کتیبه‌های‌ یاد شده‌ به‌ وسیله لوحه‌های‌ مشابه‌، ولی‌ با گچ‌بری‌ لب‌ پخ‌ با نقوش‌ گیاهی‌ هندسی ‌وار به‌ سبک‌ C سامره‌ تزئین‌ شده‌ است‌. بررسی‌های‌ انجام‌ یافته‌ در قسمت‌ فوقانی‌ این‌ نماها آثار یک‌ نوار تزئینی‌ دیگر را در ارتفاع‌ حدود ۱۰ متر از سطح‌ زمین‌ در حد فاصل‌ بین‌ پایة‌ مربع‌ و منطقه انتقالی‌ بنا آشکار نموده‌ است‌.


 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه


پوشش‌ راهروهای‌ جانبی‌ گنبد نظام‌الملک‌ در قرن‌ ۸ ق ‌آسیب‌ فراوانی‌ به‌ این‌ نواز تزئینی‌ وارد کرده‌، و تشخیص‌ محتوای‌ آن ‌را امروزه‌ غیرممکن‌ ساخته‌ است‌. اما تزئینات‌ شامل‌ نقوش‌ گیاهی ‌که‌ متأسفانه‌ مقدار کمی‌ از آن‌ باقی‌ مانده‌ است‌، در سطح‌ گسترده‌ای‌ به‌ صورت‌ نیم‌ برجسته‌ تمامی‌ سطوح‌ لچک‌ طاق‌ها و طاق‌ نماهای ‌منطقة‌ انتقالی‌ مقصوره‌ را می‌پوشانده‌ است‌. سطح‌ زیرین‌ ترک‌بندی‌های‌ گنبد نیز با نقوش‌ گیاهی‌ گچ‌کاری‌ شده‌ است‌. تزئین‌بندهای‌ عمودی‌ آجر از نوع‌ تزئینات‌ گچی‌ با اشکال‌ هندسی‌ است‌. گرچه‌ ساختمان‌ گنبد مسجد جامع اصفهان در محوطة‌ مقصوره‌ به‌ طور کلی ‌سنت‌ دیرینة‌ معماری‌ مسلمانان‌ را از زمان‌ امویان‌ به‌ بعد، در جلوه‌دادن‌ هر چه‌ بیشتر به‌ این‌ قسمت‌ مهم‌ از مساجد بزرگ‌، دنبال ‌می‌کرده‌ است‌.

 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه


اولین‌ بنایی‌ که‌ به‌ تقلید از گنبد نظام‌الملک‌ ساخته‌ شد، گنبدی‌ است‌ که‌ در منتهی ‌الیه‌ شمالی‌ مسجد جامع‌ اصفهان‌ و بر محور شمالی‌ – جنوبی‌ آن‌ احداث‌ شد. این‌ بنا که‌ امروزه‌ به‌ گنبد تاج‌الملک‌ یا گنبد خاکی‌ معروف‌ است‌، به‌ استناد کتیبة‌ داخل‌ آن ‌به‌ وسیلة‌ ابوالغنائم‌ مرزبان‌ ابن ‌خسرو فیروز شیرازی‌ ملقب‌ به ‌تاج‌الملک‌، رقیب‌ نظام‌ الملک‌ و جانشین‌ وی‌، برپا گردیده‌ است‌ و ساخت‌ این‌ گنبد را دومین‌ مرحله‌ از تغییرات‌ اساسی‌ مساجد در دورة ‌سلجوقی‌ می‌توان‌ بشمار آورد. این‌ بنا بر سطحی‌ مربع‌ با اضلاع ‌داخلی‌ ۸۰/۹ الی‌ ۱۰ متر و اضلاع‌ خارجی‌ ۱۴ متر و به‌ ارتفاع ‌تقریبی‌ ۶۰/۲۰ متر ساخته‌ شده‌ است‌ و گرچه‌ از گنبد نظام ‌الملک ‌کوچکتر است‌، ولی‌ از لحاظ‌ تناسب‌ و ظرافت‌ بر آن‌ برتری‌ دارد و یکی‌ از شاهکارهای‌ معماری‌ ایران‌ محسوب‌ می‌شود. فرضیه‌های‌ مختلفی‌ درباره نقش‌ و عملکرد این‌ گنبد که‌ نمونه منحصر به‌ فردی ‌از وجود گنبد دومی‌ در ساختمان‌ مسجدی‌ است‌ عنوان‌ شده‌ است‌.

از نظر معماری‌، مسجد جامع اصفهان با ساختمانی‌ مشابه‌ مقصورة ‌نظام‌الملک‌ در مقطع‌ عمودی‌ از ۳ قسمت‌ مختلف‌، یعنی‌ پایة‌ مربع ‌شکل‌، منطقة‌ کثیرالاضلاع‌ دو طبقة‌ انتقالی‌ بین‌ مربع‌ پایه‌ و گنبد و پوشش‌ گنبدی‌ تشکیل‌ شده‌ است‌. فقدان‌ راه‌ پلة‌ ارتباطی‌ از پایین ‌به‌ بالا نشان‌ می‌دهد که‌ دسترسی‌ به‌ پشت‌ بام‌ گنبد در ابتدا از طریق ‌ساختمانی‌ که‌ بنای‌ تاج‌الملک‌ بخش‌ الحاقی‌ آن‌ بوده‌، انجام ‌می‌گرفته‌ است‌ و این‌ مسأله‌، فرضیة‌ وجود مجموعه بزرگتری‌ را در این‌ قسمت‌ مسجد، تأیید می‌کند.

 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه


از ۴ نمای‌ خارجی‌ بنا مسجد جامع اصفهان ، تنها دونمای‌ جنوبی‌ و شرقی‌ که‌ در ابتدا آزاد بوده‌، دارای‌ تزئینات‌ مهمی ‌است‌. ورودی‌ اصلی‌ گنبد در میان‌ جبهة‌ جنوبی‌ بنا با دو ورودی ‌جانبی‌ کوچکتر در طرفین‌ آن‌ روبروی‌ جبهه اصلی‌ مقصوره‌ واقع ‌شده‌ است‌. ورودی‌ها و طاق‌ نماهای‌ مشابه‌ با همین‌ ترتیب‌ سه‌‌گانه ‌به‌ طور منظم‌ بر دیوارهای‌ شرقی‌، شمالی‌ و جنوبی‌ قرار گرفته‌اند. درگاه‌ها، گوشه‌سازی‌ها و طاق‌نماها از نوع‌ جناغی‌ چهارکمانة‌ سه‌مرکزی‌ (لاله‌، ۶) به‌ همراه‌ ستون‌های‌ ظریف‌ تزئینی‌ با ترتیب ‌موزون‌ و متقارنی‌ تمامی‌ سطوح‌ بنا را از سطح‌ زمین‌ تا زیر گنبد دربرگرفته‌اند.

 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه

علاوه‌ بر کاربرد عناصر معماری‌، وجود کتیبه‌ها و نقوش‌ مختلف ‌هندسی‌ از آجر نیز در تزئین‌ گنبد تاج‌الملک‌ نقش‌ مهمی‌ را ایفا کرده‌است‌. بنا دارای‌ چند کتیبة‌ آجری‌ به‌ خط‌ کوفی‌ است‌. کتیبة‌ واقع‌ بر قاعدة‌ گنبد شامل‌ آیه ۵۴ از سوره اعراف است‌ که‌ با نام‌ بانی ‌ساختمان‌ و سال‌ احداث‌ آن‌ پایان‌ می‌گیرد. ۳۲ کتیبه‌ واقع‌ بر لچک‌های‌ ۱۶ طاق‌ نمای‌ طبقة‌ دوم‌ منطقة‌ انتقالی‌، ۳۲ اسم‌ از اسما الله رل8ا9خهخ1 را دربردارد. ۸ ورودی‌ فرعی‌ و طاق‌نمای‌ تزئینی‌ جانبی ‌واقع‌ در ۴ دیوار داخلی‌ گنبد شامل‌ آیات‌ ۷۸ و ۷۹ از سوره بنی اسرائیل است‌. آیات‌ ۲۶ و ۲۷ از سوره آل عمران بر سطح‌ زیرین ‌طاق‌ مدخل‌ اصلی‌ بنا بر دیوار جنوبی‌ آن‌ نقش‌ بسته‌ است‌. نمای ‌خارجی‌ طاق‌نمای‌ جنوبی‌ دیوار شرقی‌ گنبد دارای‌ کتیبه‌ای‌ حاوی ‌بخشی‌ از آیة‌ ۹۷ از سورة‌ آل ‌عمران‌ است‌. تزئینات‌ هندسی‌ که‌ از ۳ طریق‌ مختلف‌ – یعنی‌ بند و بست‌ آجرها و ردیف‌کاری‌ آن ها، نقشه‌های‌ مختلف‌ از ترکیب‌ آجرهای‌ تراشیده‌، و مهرهای‌ گچی‌ دربندهای‌ عمودی‌ آجرها – بدست‌ آمده‌، کلیة‌ سطوح‌ بنا را مزین ‌کرده‌ است‌. یکی‌ از معروفترین‌ و زیباترین‌ تزئینات‌ هندسی‌ آجری ‌که‌ بر داخلی‌ سطح‌ کروی‌ انجام‌ یافته‌، بر زیر این‌ گنبد نقش‌ بسته‌ است‌.


 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه

در پی‌ عملیات‌ مرمتی‌ سال‌های‌ ۱۹۴۸-۱۹۴۹ م‌ / ۱۳۲۷-۱۳۲۸ شمسی‌ و پیگردی‌های‌ اخیر در زیر لایه‌های‌ تزئینی‌ کاشی‌کاری‌ که‌ جبهه اصلی‌ ایوان‌ را به‌ طرف ‌صحن‌ می‌پوشاند، آثاری‌ از نمای‌ سلجوقی‌ از جمله‌ چند طاق‌نمای‌ منقش‌ با آجرچینی‌ و مهرهای‌ تزئینی‌ در بندهای‌ آجرها آشکارگردید. همچنین‌ به‌ دنبال‌ حذف‌ لایه‌های‌ سطوح‌ گچی‌ از روی‌نماهای‌ خارجی‌ دیوارهای‌ شرقی‌ و غربی‌ ایوان‌، طاق‌ نماهای ‌اصلی‌ سلجوقی‌ بر آن ها مشخص‌ گردیدند. ایوان‌های‌ غربی‌ و شرقی ‌به‌ نوبة‌ خود با دهانه‌هایی‌ که‌ در دیوارهای‌ طرفین‌ آنها قرار داشتند، با راهروهای‌ جانبی‌ ارتباط‌ داشته‌اند. در انتهای‌ ایوان‌ شرقی‌ که‌ به ‌جای‌ دیوار خشتی‌ قدیمی‌ مسجد متعلق‌ به‌ دورة‌ عباسی‌ قرار گرفته‌، فضای‌ تو رفته‌ای‌ به‌ شکل‌ شاه‌نشین‌ و دو فضای‌ کوچکتر در اطراف‌ آن‌ که‌ با شاه‌نشین‌ و با ایوان‌ هر دو مرتبط‌ بوده‌ است‌، وجود دارد.


 مسجد جامع اصفهان - سایت معماری راژه


منبع : سایت دانشنامه جهان اسلام

+1

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

© Copyright 2019 All Rights Reserved